โครงการวิจัยเรื่อง “ศึกษาการบังคับคดีหนี้ไม่มีหลักประกัน ที่มูลค่าสินทรัพย์เกินกว่ามูลหนี้” เป็นงานศึกษาเกี่ยวข้องและมีนัยสำคัญต่อวงวิชาการเกี่ยวกับโครงสร้างทางกฎหมาย การเงิน การคุ้มครองผู้บริโภค และนโยบายสาธารณะของไทย โดยเฉพาะในปัจจุบัน หนี้สินภาคครัวเรือนของไทยอยู่ในระดับที่สูงมากและเป็นปัญหาใหญ่เรื้อรังระดับประเทศ เนื่องด้วยงานวิจัยมิได้มองปัญหาหนี้สินที่เกิดขึ้นเป็นเพียงข้อพิพาทตามสัญญาระหว่างเอกชนสองฝ่ายเท่านั้น หากแต่ยกระดับข้อถกเถียงไปสู่ คำถามเชิงโครงสร้างว่า “รัฐไทยได้ออกแบบกติกาทางการเงินและกระบวนการยุติธรรมไว้อย่างสมดุล เป็นธรรม และสอดคล้องกับศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์หรือไม่เพียงใด” เมื่อหนี้ไม่มีหลักประกัน ซึ่งในทางนิตินัยมิได้ผูกโยงกับทรัพย์สินเฉพาะ กลับสามารถนำไปสู่การยึดและการขายทอดตลาดทรัพย์สินหลักในการดำรงชีพของลูกหนี้ได้ แม้มูลค่าทรัพย์ดังกล่าวจะสูงกว่ามูลหนี้อย่างมีนัยสำคัญก็ตาม โครงการนี้จึงมีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาและวิเคราะห์ปัญหา ผลกระทบของการบังคับคดีหนี้ไม่มีหลักทรัพย์ค้ำประกันกรณีที่ลูกหนี้มีมูลค่าทรัพย์สินเกินกว่ามูลหนี้ และศึกษาวิธีการที่เหมาะสม เป็นธรรมของการบังคับคดีหนี้ไม่มีหลักทรัพย์ค้ำประกันทั้งในมุมมองของลูกหนี้ เจ้าหนี้ สถาบันองค์กร เชิงโครงสร้าง อย่างเป็นระบบ อาทิ อัตราเพดานต้นทุนรวมสูงสุดในการชำระหนี้ (Total Cost Cap) ขั้นตอนต่างๆในชั้นบังคับคดี หลักความได้สัดส่วนต่อมูลค่าทรัพย์สิน (Proportionality) หลักยกเว้นการยึดบ้าน (Homestead Exemption) โดยศึกษาทั้งในและต่างประเทศ เพื่อเสนอแนะแนวทางการจัดการหนี้ไม่มีหลักทรัพย์ค้ำประกันที่เหมาะสมของประเทศไทย
งานวิจัยนี้ได้พิสูจน์ว่า ปัญหาการบังคับคดีหนี้ไม่มีหลักประกันที่มูลค่าสินทรัพย์สูงกว่ามูลหนี้ มิใช่ประเด็นทางข้อกฎหมายเฉพาะในชั้นปลายของกระบวนการยุติธรรม แต่เป็นภาพสะท้อนของการจัดระเบียบความสัมพันธ์ระหว่างรัฐ ตลาด และประชาชนในเชิงลึก หากรัฐยังคงปล่อยให้สินเชื่อเพื่อผู้บริโภค (consumer credit) ถูกกำกับด้วยตรรกะของผลตอบแทนเชิงกำไรของระบบทุน โดยไม่มีตรรกะของความได้สัดส่วน ความเป็นธรรมต่อส่วนรวม ต่อประเทศ และศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ เข้ามาถ่วงดุล การบังคับคดีย่อมเสี่ยงที่จะกลายเป็นเครื่องมือทำลายความมั่นคงขั้นพื้นฐานของครัวเรือน และระบบกฎหมายย่อมมิอาจถือว่าได้อำนวยความยุติธรรมให้ประชาชนได้อย่างแท้จริง งานวิจัยฉบับนี้จึงมิได้เป็นเพียงข้อเสนอเพื่อแก้ไขปัญหาหนี้ หากแต่เป็นข้อเสนอเพื่อ ฟื้นฟูความยุติธรรมเชิงโครงสร้างของกฎหมายการเงินไทย ให้สอดคล้องกับหลักนิติธรรม ความเป็นธรรมทางสังคม และศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์ในสังคมประชาธิปไตยร่วมสมัย
งานวิจัยโดย : นางสาวนภนาง เอกอัคร
