| Getting your Trinity Audio player ready... |
รถโดยสารสาธารณะในต่างจังหวัดกำลังลดลงต่อเนื่อง โดยรถโดยสารในเขตเทศบาลเมืองและระหว่างอำเภอหายไปถึง 2,947 คันใน 2 ปี ขณะที่ 23 จังหวัดไม่มีรถโดยสารในเขตเมืองจากการขาดทุนต่อเนื่อง สภาผู้บริโภคเสนอจัดสรรภาษีล้อเลื่อน 10% ตั้ง กองทุนขนส่งสาธารณะ ระดับจังหวัด เปิดทางท้องถิ่นออกแบบระบบเดินทางที่ตอบโจทย์คนในพื้นที่
ถ้าวันหนึ่งขนส่งสาธารณะที่เคยนั่งหายไป แล้วคนที่ไม่มีรถส่วนตัวจะเดินทางอย่างไร
นี่คือปัญหาใหญ่ที่ผู้บริโภคในหลายจังหวัดของประเทศไทยกำลังเผชิญ เพราะตัวเลข ปี 2569 ของกรมการขนส่งทางบก พบว่า รถโดยสารประจำทางบางประเภทลดจำนวนลงอย่างต่อเนื่อง ขณะที่จำนวนจังหวัดที่ไม่มีรถโดยสารให้บริการเพิ่มขึ้นโดยปัจจุบันมีถึง 23 จังหวัดในประเทศไทยที่ไม่มีรถโดยสารสาธารณะ มีผลทำให้ประชากรในพื้นที่ประมาณ 1 ใน 4 ของประเทศไม่ได้รับบริการขนส่งขั้นพื้นฐานในการเดินทางที่ควรได้รับการจัดสรรจากภาครัฐ
รถโดยสารสาธารณะลดลง มากกว่า 10% ภายใน 2 ปี
ประเทศไทยมีเป้าหมายผลักดันให้ประชาชนหันมาใช้ขนส่งสาธารณะมากขึ้น เพื่อลดการพึ่งพารถยนต์ส่วนบุคคล ลดปัญหาการจราจร มลพิษ และอุบัติเหตุทางถนน จึงมีทั้งนโยบายและการรณรงค์ให้ประชาชนเปลี่ยนพฤติกรรมจากการขับรถเองมาใช้ระบบขนส่งสาธารณะ
แต่การจะทำให้คน “เลือกใช้” ขนส่งสาธารณะได้ ไม่ได้ขึ้นอยู่กับการรณรงค์เพียงอย่างเดียว เพราะประชาชนต้องมีระบบที่ตอบโจทย์การใช้ชีวิตจริง ทั้งมีรถให้บริการเพียงพอ มีเส้นทางครอบคลุม มีเที่ยวรถที่เหมาะสม และมีค่าโดยสารที่เข้าถึงได้
อย่างไรก็ตาม ข้อมูล จากกรมการขนส่งทางบก วันที่ 31 ตุลาคม 2569 สะท้อนว่าตัวเลขเรื่องระบบขนส่งสาธารณะดูเหมือนจะสวนทางกับเป้าหมายที่ตั้งไว้ โดยจำนวนรถโดยสารที่วิ่งในเขตเทศบาลเมือง ลดลงจาก 5,602 คันในปี 2567 เหลือ 4,977 คัน ในปี 2569 หายไป 625 คัน หรือ 11.16% ภายในเวลาเพียง 2 ปี ขณะที่จังหวัดที่ไม่มีรถโดยสารประเภทนี้ให้บริการแม้แต่คันเดียว เพิ่มจาก 17 จังหวัด ในปี 2567 เป็น 23 จังหวัด ในปี 2569
หากลองดูตัวเลขในระดับที่ใกล้ตัวผู้บริโภคขึ้นไปอีก พบว่ารถโดยสารที่วิ่งระหว่างอำเภอ ลดลงจาก 21,372 คัน เหลือ 19,050 คัน ลดลง 2,322 คัน หรือ 10.86%
รวมแล้ว รถโดยสาร 2 ประเภทนี้หายไปจากระบบมากถึง 2,947 คันในเวลา 2 ปี ตัวเลขเหล่านี้จึงไม่ใช่แค่เรื่องของจำนวนรถที่ลดลง แต่หมายถึง “ทางเลือกในการเดินทาง” ของประชาชนที่หายไปด้วย
ภาษีล้อเลื่อน 10% สู่ กองทุนขนส่งสาธารณะ
สภาผู้บริโภคเสนอแนวทางแก้ไขปัญหาโดยชี้ว่า หนึ่งในเครื่องมือที่สามารถปลดล็อกปัญหานี้คือ ภาษีล้อเลื่อน” หรือ “ภาษีรถยนต์” ที่ถูกจัดเก็บจากรถที่จดทะเบียนในแต่ละจังหวัด โดยมีการจัดสรรรายได้ให้แก่ อปท. ในจังหวัดนั้นๆ
แนวคิดนี้พิจารณาจากการที่ประชาชนในพื้นที่เป็นผู้ใช้รถและเป็นผู้จ่ายภาษี รายได้ส่วนหนึ่งก็ควรถูกนำกลับมาสร้างทางเลือกในการเดินทางให้คนในพื้นที่ด้วย
สภาผู้บริโภค จึงร่วมมือกับ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ภายใต้โครงการสานพลังความร่วมมือท้องถิ่นเพื่อการพัฒนาขนส่งสาธารณะไร้รอยต่อที่ปลอดภัยและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมทุกคนขึ้นได้ ใน 12 จังหวัด ผลักดันข้อเสนอเชิงนโยบายให้องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) จัดสรรเงินจากภาษีล้อเลื่อนจำนวน 10% มาใช้พัฒนาระบบขนส่งสาธารณะในท้องถิ่น พร้อมทั้งใช้เป็นงบประมาณอุดหนุนค่าโดยสารให้ประชาชนสามารถเข้าถึงบริการได้ในราคาที่เป็นธรรม ซึ่งเป็นการเปลี่ยนมุมมองต่อภาษีล้อเลื่อนจากเดิมที่เป็นเพียง “รายได้ทั่วไปของท้องถิ่น” ไปสู่การเป็น “เงินลงทุนเพื่อการพัฒนาขนส่งสาธารณะในท้องถิ่น”
อย่างไรก็ตามการมีงบประมาณเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่เพียงพอ สภาผู้บริโภค กับ สสส. จึงเสนอให้จัดตั้ง “กองทุนขนส่งสาธารณะระดับจังหวัด” เพื่อเป็นกลไกหลักในการบริหารจัดการ เพื่อให้แต่ละพื้นที่มีแหล่งงบประมาณที่มั่นคงในการวางแผนพัฒนาระยะยาวได้เอง โดยไม่ต้องรอการจัดสรรงบประมาณจากส่วนกลางเพียงอย่างเดียว
ข้อดีคือ หากมีกองทุนขนส่งฯ อย่างเป็นรูปธรรม จังหวัดสามารถออกแบบการช่วยเหลือให้เหมาะกับสถานการณ์ของตัวเองได้ เช่น ช่วงวิกฤตการณ์น้ำมันแพง อบจ. ในแต่ละจังหวัดจะสามารถจัดทำแผนช่วยเหลือประชาชนด้วยการใช้งบจากกองทุนไปช่วยอุดหนุนค่าโดยสาร หรือเพิ่มเที่ยวรถโดยสาร เพื่อบรรเทาความเดือดร้อนจากประชาชนได้ทันท่วงที โดยไม่ต้องรอขั้นตอนที่ซับซ้อนจากส่วนกลาง
ปลดล็อกอำนาจท้องถิ่น ให้คนในพื้นที่ออกแบบการเดินทาง
ที่ผ่านมาแม้ท้องถิ่นจะมีรายได้จากภาษีล้อเลื่อน แต่ยังมีข้อจำกัดในการจัดบริการขนส่งสาธารณะ เนื่องจากอำนาจสำคัญหลายส่วนยังอยู่กับหน่วยงานส่วนกลาง อย่างไรก็ตาม สถานการณ์เริ่มเปลี่ยนไป หลังจากมีกฎหมาย (กฎกระทรวงฉบับที่ 64 (พ.ศ. 2567) ออกตามความใน พ.ร.บ.การขนส่งทางบก พ.ศ. 2522) เปิดทางให้ อปท. สามารถยื่นขอรับใบอนุญาตประกอบการขนส่งประจำทางได้ นับเป็นการเปิดโอกาสให้ท้องถิ่นเข้ามามีบทบาทในการจัดบริการขนส่งสาธารณะในพื้นที่ของตนเองมากขึ้น
ปัจจุบัน อบจ. หลายแห่งใช้งบประมาณจากรายได้ของท้องถิ่นจัดบริการรถโดยสารไฟฟ้า (EV Bus) แล้ว เช่น ภูเก็ต กาญจนบุรี และสงขลา ซึ่งได้รับการตอบรับจากประชาชน โดยมีจำนวนผู้โดยสารใช้บริการเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ขณะที่จังหวัดเชียงใหม่ ประจวบคีรีขันธ์ น่าน และพระนครศรีอยุธยา กำลังเตรียมความพร้อมเพื่อเปิดให้บริการ EV Bus ภายในปี 2570 รวมถึงอีกหลายจังหวัดที่มีแผนพัฒนาระบบขนส่งสาธารณะของตนเอง สิ่งเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าท้องถิ่นมีความต้องการและความพร้อมในการจัดบริการขนส่งสาธารณะแล้ว
ภาพนี้สะท้อนว่า ท้องถิ่นมีความต้องการและความพร้อมในการจัดระบบขนส่ง แต่สิ่งที่ยังขาดไปคือ กลไกงบประมาณที่มั่นคงและต่อเนื่อง
สำหรับการจัดบริการในปัจจุบันยังอาศัยงบประมาณจากรายได้รวมของ อบจ. ซึ่งต้องแข่งขันกับภารกิจสาธารณะด้านอื่น ๆ ขณะที่รายได้จากภาษีล้อเลื่อนซึ่งมีการจัดสรรให้ อบจ. ในสัดส่วนภาพรวม80% ยังไม่มีการกำหนดสัดส่วนไว้โดยเฉพาะเพื่อพัฒนาหรืออุดหนุนระบบขนส่งสาธารณะโดยตรง
ดังนั้นหากสามารถผลักดันอบจ. แต่ละจังหวัด จัดสรรรายได้ภาษีล้อเลื่อนบางส่วน เช่น 10% เพื่อจัดตั้งเป็นกองทุนขนส่งสาธารณะระดับจังหวัดได้ ก็จะเป็นการสร้างกลไกทางการเงินที่ช่วยให้ท้องถิ่นมีทรัพยากรสำหรับจัดบริการได้อย่างต่อเนื่อง และขยายโอกาสการเดินทางให้ประชาชนในพื้นที่ได้อย่างทั่วถึงมากขึ้น
ดังนั้น การปลดล็อกให้ อบจ. หรือ ท้องถิ่น มีอำนาจในการออกแบบระบบขนส่งสาธารณะให้สอดรับกับบริบทของพื้นที่ ควบคู่ไปกับการจัดสรรงบประมาณจากภาษีล้อเลื่อน 10% และการจัดตั้งกองทุนขนส่งสาธารณะระดับจังหวัด จึงกลายเป็น “กุญแจสำคัญ” ที่จะพลิกโฉมระบบขนส่งสาธารณะท้องถิ่นให้กลับมามีชีวิตสู่ระบบที่ทุกคนเข้าถึงได้ ทั่วถึงปลอดภัย เพื่อการลดใช้รถยนต์ส่วนบุคคลและลดอุบัติเหตุทางถนนอย่างยั่งยืน
