Ribbon

ภัยออนไลน์พุ่ง 1.1 หมื่นเรื่อง จี้ แพลตฟอร์มร่วมรับผิดชอบ เพิ่มกลไกเยียวยาผู้บริโภค

Getting your Trinity Audio player ready...

ปัญหาการหลอกลวงออนไลน์ยังคงเป็นภัยคุกคามสำคัญต่อผู้บริโภคไทย แม้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องจะมีมาตรการป้องกันและปราบปรามอย่างต่อเนื่อง แต่รูปแบบการหลอกลวงกลับซับซ้อนและเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว ตั้งแต่การซื้อสินค้าออนไลน์แล้วไม่ได้รับสินค้า โฆษณาหลอกลวง การหลอกให้ลงทุน ไปจนถึงโรแมนซ์สแกมและการแสวงหาประโยชน์ทางเพศจากเด็กผ่านแพลตฟอร์มดิจิทัล ขณะที่ผู้เสียหายจำนวนมากยังเผชิญข้อจำกัดในการร้องเรียน ดำเนินคดี และเรียกร้องค่าเสียหาย โดยเฉพาะกรณีความเสียหายมูลค่าไม่สูง ซึ่งมีต้นทุนการดำเนินคดีมากกว่าเงินที่สูญเสียไป

ผศ.ดร.สุทธิชัย งามชื่นสุวรรณ คณบดีคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ และประธานอนุกรรมการด้านสินค้าและบริการ สภาผู้บริโภค กล่าวในงานเสวนาวิชาการหัวข้อ “Cyber Safe Life : สื่อสังคมออนไลน์… อนาคตกฎหมายไทย?” ซึ่งจัดโดยคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ร่วมกับคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ว่า ปัญหาภัยออนไลน์ยังคงสร้างความเสียหายให้ผู้บริโภคอย่างต่อเนื่อง โดยตั้งแต่ปี 2564 ถึงเดือนพฤษภาคม 2569 สภาผู้บริโภคได้รับเรื่องร้องเรียนเกี่ยวกับภัยออนไลน์กว่า 11,000 เรื่อง มูลค่าความเสียหายกว่า 550 ล้านบาท ซึ่งอาจเป็นเพียงส่วนหนึ่งของความเสียหายที่เกิดขึ้นจริง โดยเฉพาะปัญหาการฉ้อโกงออนไลน์ที่ส่งผลกระทบต่อประชาชนทุกช่วงวัย รวมถึงเด็กและเยาวชน จึงเป็นโจทย์สำคัญว่ากฎหมายไทยควรปรับตัวอย่างไร เพื่อป้องกันความเสียหายและเพิ่มประสิทธิภาพการคุ้มครองผู้บริโภคในโลกดิจิทัล

สถานการณ์ดังกล่าวสะท้อนว่าการคุ้มครองผู้บริโภคไม่อาจหยุดอยู่เพียงการเตือนภัยหรือการดำเนินคดีกับมิจฉาชีพเป็นรายกรณี แต่จำเป็นต้องทบทวนกลไกทางกฎหมายและความรับผิดชอบของผู้ประกอบธุรกิจแพลตฟอร์ม โดยเฉพาะการป้องกันไม่ให้เด็ก เยาวชน และประชาชนกลุ่มเปราะบางตกเป็นเหยื่อ รวมถึงการสร้างช่องทางเยียวยาที่เข้าถึงได้อย่างสะดวกและรวดเร็ว

ถูกหลอกเงินหลักร้อย แต่ต้นทุนดำเนินคดีสูงกว่าเงินที่เสีย

ยุพวรรณ ตั้งวงษ์เจริญ ผู้เชี่ยวชาญด้านการรู้เท่าทันกลโกงดิจิทัล (Digital Fraud Literacy) บริษัท เนชั่นแนล ไอทีเอ็มเอ๊กซ์ จำกัด (NITMX) ยกตัวอย่างกรณีพบโฆษณาบนเฟซบุ๊กเมื่อวันที่ 16 กันยายน ที่ชักชวนให้ผู้ใช้งานทำแบบสอบถาม ก่อนขอข้อมูลวันเดือนปีเกิด และนำเข้าสู่ขั้นตอนการสแกนฝ่ามือ ซึ่งทำให้เกิดข้อสงสัยเกี่ยวกับการเก็บรวบรวมข้อมูลชีวมิติของผู้บริโภค ซึ่งจากการตรวจสอบความโปร่งใสของเพจ พบว่ามีการเปลี่ยนชื่อเพจในเดือนสิงหาคม และเริ่มลงโฆษณาเมื่อวันที่ 14 กันยายน โดยพบข้อมูลผู้ลงโฆษณาเชื่อมโยงกับต่างประเทศ และมีโฆษณารวม 143 ชิ้นใน 5 ประเทศ แม้ได้รายงานโฆษณาดังกล่าวต่อแพลตฟอร์ม แต่หลังผ่านไปประมาณหนึ่งสัปดาห์กลับได้รับแจ้งว่าไม่พบการละเมิดกฎ จึงส่งเรื่องร้องเรียนไปยังสภาผู้บริโภคและศูนย์ต่อต้านข่าวปลอม

กรณีนี้สะท้อนข้อจำกัดของระบบตรวจสอบโฆษณาบนแพลตฟอร์ม โดยเสนอให้มีการเปิดเผยข้อมูลผู้ลงโฆษณาและกลุ่มเป้าหมายโฆษณาในประเทศไทยอย่างโปร่งใส แสดงประวัติการเปลี่ยนชื่อเพจ และตรวจสอบการเก็บข้อมูลชีวมิติที่อาจกระทบสิทธิผู้บริโภค รวมถึงนำข้อเท็จจริงที่ตรวจพบไปประกอบการดำเนินการทางกฎหมาย

นอกจากนี้ ปัญหาที่เกิดขึ้นบ่อยครั้งคือการซื้อสินค้าแล้วไม่ได้รับสินค้า หรือได้รับสินค้าไม่ตรงตามโฆษณา แม้ความเสียหายจะมีมูลค่าเพียง 400 บาท แต่ผู้เสียหายอาจต้องเสียเวลาและค่าเดินทางไปแจ้งความที่สถานีตำรวจ ทำให้หลายคนตัดสินใจไม่ดำเนินคดี ทั้งที่เมื่อรวมความเสียหายจากผู้บริโภคจำนวนมากอาจมีมูลค่าสูง จึงควรพัฒนากลไกร้องเรียนและเยียวยาที่สะดวก รวดเร็ว และเหมาะสมกับมูลค่าความเสียหาย

วิจัยชี้เกือบ 38% ของกลุ่มตัวอย่างเคยถูกหลอกผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์

ดร.กฤษฎา แสงเจริญทรัพย์ คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยรังสิต เปิดเผยผลการวิจัยเรื่อง มาตรการกำกับผู้ประกอบการแพลตฟอร์มที่กระทบสิทธิผู้บริโภค : กรณีเฟซบุ๊ก ซึ่งดำเนินการในปี 2568 โดยมีผู้ตอบแบบสอบถาม 288 คน จากกลุ่มตัวอย่างที่กำหนดไว้ 385 คน พบว่าผู้ตอบแบบสอบถามเกือบ 38% เคยถูกหลอกลวงผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์

เมื่อพิจารณาตามช่วงอายุ พบว่ากลุ่มอายุ 60 ปีขึ้นไปมีสัดส่วนผู้เคยถูกหลอกลวงสูงกว่า 80% ขณะที่ระดับการศึกษาไม่พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญ สะท้อนว่าการมีการศึกษาสูงไม่ได้หมายความว่าจะสามารถป้องกันการหลอกลวงได้เสมอไป เนื่องจากมิจฉาชีพมีวิธีสร้างความน่าเชื่อถือและใช้ข้อมูลส่วนบุคคลของเหยื่อประกอบการหลอกลวง

ผลการศึกษายังพบสัดส่วนผู้เคยถูกหลอกลวงในกลุ่มตัวอย่างภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 51% และภาคเหนือ 50% อย่างไรก็ตาม ตัวเลขเหล่านี้เป็นผลจากกลุ่มผู้ตอบแบบสอบถามในการศึกษา ไม่ใช่อัตราการถูกหลอกลวงของประชากรไทยทั้งหมด

ดร.กฤษฎาระบุว่า สังคมไทยยังมีปัญหาการตำหนิผู้เสียหาย โดยมักมองว่าผู้ถูกหลอกขาดความระมัดระวัง ทั้งที่มิจฉาชีพสามารถเข้าถึงข้อมูลเชิงลึกและนำมาใช้สร้างสถานการณ์ที่น่าเชื่อถือได้ จึงควรตั้งคำถามว่าข้อมูลส่วนบุคคลเหล่านี้รั่วไหลหรือถูกนำไปใช้โดยมิชอบได้อย่างไร และแพลตฟอร์มมีมาตรการป้องกันเพียงพอหรือไม่

สำหรับอุปสรรคทางกฎหมาย แม้ประเทศไทยจะมีกฎหมายที่สามารถนำมาใช้เรียกร้องความรับผิดจากแพลตฟอร์มได้ในบางกรณี แต่การดำเนินคดีกับบริษัทที่จดทะเบียนในต่างประเทศยังมีความยุ่งยาก ทั้งค่าใช้จ่ายในการแปลเอกสาร การดำเนินกระบวนพิจารณา และโดยเฉพาะปัญหาการบังคับตามคำพิพากษาในต่างประเทศ ซึ่งเป็นอุปสรรคสำคัญต่อการเยียวยาผู้เสียหาย

เด็กถูกล่อลวงออนไลน์ มิจฉาชีพปรับวิธีหลบระบบตรวจจับ

วีรวรรณ มอสบี้ ผู้แทนมูลนิธิฮักโปรเจกต์ (HUG Project) กล่าวถึงความรุนแรงของการแสวงหาประโยชน์ทางเพศจากเด็กผ่านช่องทางออนไลน์ โดยอ้างอิงข้อมูลการดำเนินคดีเกี่ยวกับสื่อแสดงการล่วงละเมิดทางเพศเด็ก ซึ่งในปี 2568 มีจำนวน 283 คดี และในปี 2569 นับถึงเดือนกันยายน มีจำนวน 323 คดี สะท้อนว่าปัญหายังคงมีความรุนแรงและจำเป็นต้องเพิ่มมาตรการป้องกันอย่างจริงจัง

จากการทำงานพบว่า เด็กและเยาวชนจำนวนหนึ่งถูกชักจูงให้ผลิตและเผยแพร่ภาพหรือสื่อทางเพศของตนเองผ่านช่องทางสนทนาออนไลน์ เมื่อเกิดปัญหากลับไม่กล้าแจ้งความ เพราะกลัวถูกตำหนิหรือถูกดำเนินคดี ขณะที่ผู้กระทำผิดอาจเป็นบุคคลใกล้ชิดหรือบุคคลที่เด็กไว้วางใจ

กรณีศึกษาที่พบยังสะท้อนว่าผู้กระทำผิดใช้เทคนิคหลบเลี่ยงระบบตรวจจับของแพลตฟอร์ม ทั้งการเปลี่ยนคำ การใช้อีโมจิ และแฮชแท็กใหม่ที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา ทำให้การตรวจสอบด้วยระบบอัตโนมัติเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ

มูลนิธิ HUG Project จึงเสนอให้พัฒนากระบวนการยุติธรรมที่เป็นมิตรกับเด็ก เพิ่มความร่วมมือระหว่างตำรวจ อัยการ และแพลตฟอร์ม รวมถึงนำเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาใช้สนับสนุนการตรวจจับและคุ้มครองเด็ก โดยต้องให้ความรู้แก่เด็กและผู้ปกครองอย่างเหมาะสม ไม่สร้างความกลัวหรือความอับอายจนทำให้เด็กไม่กล้าขอความช่วยเหลือ

ชงออกกฎหมายกำกับ เสนอ แพลตฟอร์มร่วมรับผิดชอบ

ผศ.ดร.ธีทัต ชวิศจินดา คณะนิติศาสตร์ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า) กล่าวว่า ปัจจุบันแพลตฟอร์มดิจิทัลไม่ได้ทำหน้าที่เพียงเป็นช่องทางสื่อสาร แต่มีบทบาทในการเชื่อมโยงผู้ประกอบธุรกิจกับผู้บริโภค ผ่านระบบแนะนำเนื้อหา การโฆษณา และการขยายการเข้าถึงกลุ่มเป้าหมาย ซึ่งสร้างรายได้และผลประโยชน์ทางธุรกิจให้แพลตฟอร์ม

เมื่อมิจฉาชีพใช้ระบบดังกล่าวเผยแพร่โฆษณาหลอกลวง หรือใช้ช่องทางออนไลน์หลอกลวงเด็กและผู้สูงอายุจนเกิดความเสียหายต่อทรัพย์สินและสภาพจิตใจ จึงต้องพิจารณาว่าแพลตฟอร์มควรมีหน้าที่ป้องกันและร่วมรับผิดชอบต่อความเสียหายมากน้อยเพียงใด

การกำกับดูแลแพลตฟอร์มจำเป็นต้องพิจารณากฎหมายหลายด้านร่วมกัน ทั้งกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภค กฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล กฎหมายเกี่ยวกับอาชญากรรมทางเทคโนโลยี และกฎหมายการแข่งขันทางการค้า โดยเสนอให้การออกแบบกฎเกณฑ์มุ่งเน้น 3 เรื่อง ได้แก่ การกำหนดหน้าที่ป้องกันความเสียหายตั้งแต่การออกแบบระบบ การกำหนดมาตรการบังคับและบทลงโทษที่มีประสิทธิภาพ และการสร้างความรับผิดชอบร่วมกันของผู้เกี่ยวข้อง

ทั้งนี้ การกำกับดูแลต้องไม่จำกัดอยู่เพียงการลบเนื้อหาผิดกฎหมายภายหลังได้รับแจ้ง แต่ควรกำหนดให้แพลตฟอร์มประเมินความเสี่ยง ตรวจสอบผู้ลงโฆษณา และออกแบบระบบที่ลดโอกาสการหลอกลวงตั้งแต่ต้นทาง

เสนอ 4 แนวทาง เพิ่มกลไกเยียวยาผ่านองค์กรผู้บริโภค

ผศ.ฐิติรัตน์ ทิพย์สัมฤทธิ์กุล คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวว่า ปัญหาการหลอกลวงออนไลน์ไม่ใช่เพียงการสูญเสียเงินของผู้บริโภคเป็นรายบุคคล แต่เชื่อมโยงกับเครือข่ายอาชญากรรมข้ามชาติและเงินทุนผิดกฎหมายที่อาจขยายอิทธิพลเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจและภาคธุรกิจ จึงเป็นปัญหาเชิงโครงสร้างที่ต้องเปลี่ยนวิธีคิดในการกำกับดูแล

แม้การให้ความรู้และสร้างความตระหนักรู้แก่ประชาชนยังมีความจำเป็น แต่ไม่เพียงพอที่จะรับมือกับมิจฉาชีพที่ใช้เทคโนโลยีและข้อมูลส่วนบุคคลในการหลอกลวง โดยเสนอ 4 แนวทางสำคัญ ได้แก่

หนึ่ง ให้ผู้ที่สามารถป้องกันความเสียหายได้ด้วยต้นทุนต่ำที่สุดร่วมรับผิดชอบ โดยเฉพาะแพลตฟอร์ม ผู้ให้บริการโทรคมนาคม และสถาบันการเงิน ซึ่งมีข้อมูลและเครื่องมือทางเทคโนโลยีในการตรวจจับความผิดปกติ จึงควรลงทุนเพิ่มเติมเพื่อป้องกันการหลอกลวง และทำงานร่วมกับหน่วยงานรัฐอย่างจริงจัง

สอง แก้ปัญหาตั้งแต่การออกแบบระบบ แทนการไล่ลบเนื้อหาหลอกลวงเป็นรายกรณี เช่น การยืนยันตัวตนผู้ลงโฆษณา การกำหนดค่าความปลอดภัยเริ่มต้นสำหรับเด็ก และการประเมินความเสี่ยงของแพลตฟอร์มทั้งระบบ

สาม ป้องกันไม่ให้มาตรการความปลอดภัยสร้างความเสี่ยงใหม่ โดยเฉพาะการรวบรวมและเชื่อมโยงข้อมูลส่วนบุคคลระหว่างหน่วยงาน แม้จะช่วยเพิ่มความรวดเร็วในการตรวจสอบ แต่ต้องมีกรอบการใช้ข้อมูลที่ชัดเจน ไม่เปิดช่องให้ข้อมูลถูกนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์อื่นหรือเกิดการละเมิดสิทธิเพิ่มเติม

สี่ เพิ่มกลไกการเยียวยาและการใช้สิทธิของผู้บริโภค โดยสนับสนุนการดำเนินคดีผ่านองค์กรผู้บริโภค การใช้กระบวนการคดีผู้บริโภคและการดำเนินคดีแบบกลุ่ม รวมถึงกำหนดความรับผิดชอบร่วมของแพลตฟอร์มและผู้เกี่ยวข้อง เพื่อให้ผู้เสียหายสามารถเข้าถึงการชดเชยได้จริง โดยไม่ต้องแบกรับภาระการต่อสู้คดีเพียงลำพัง

ผศ.ฐิติรัตน์เน้นย้ำว่า การกำกับดูแลที่มีประสิทธิภาพต้องทำให้ผู้ประกอบธุรกิจที่ได้รับประโยชน์จากระบบดิจิทัลมีส่วนรับผิดชอบต่อความเสี่ยงที่เกิดขึ้น ไม่ใช่ผลักภาระทั้งหมดให้ผู้บริโภคต้องระมัดระวังตนเอง ขณะที่ภาครัฐต้องมีกลไกกำกับดูแลและเยียวยาที่ทันต่อรูปแบบการหลอกลวงซึ่งเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว

ข้อเสนอจากเวทีวิชาการครั้งนี้สะท้อนตรงกันว่า การแก้ปัญหาภัยออนไลน์จำเป็นต้องเปลี่ยนจากการตามจับมิจฉาชีพและเยียวยาเป็นรายกรณี ไปสู่การป้องกันความเสียหายเชิงระบบ โดยกำหนดหน้าที่และความรับผิดชอบของแพลตฟอร์มอย่างชัดเจน เพิ่มความโปร่งใสของระบบโฆษณา คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล และพัฒนากลไกร้องเรียนกับเยียวยาที่ผู้บริโภคทุกกลุ่มเข้าถึงได้ เพื่อไม่ให้ความเสียหายจากภัยออนไลน์กลายเป็นต้นทุนที่ประชาชนต้องแบกรับเพียงฝ่ายเดียว