
“ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” เคยเป็นภาพความอุดมสมบูรณ์ของไทย แต่วันนี้แม่น้ำกลับปนเปื้อน สารพิษ พื้นที่เกษตรเผชิญมลพิษอุตสาหกรรม สิ่งที่เคยเป็นแหล่งอาหารและหล่อเลี้ยงชีวิต กำลังกลายเป็นความเสี่ยงที่ผู้บริโภคหลีกเลี่ยงได้ยาก
วิกฤตมลพิษสิ่งแวดล้อมของประเทศไทยกำลังขยายวงจากปัญหาเฉพาะพื้นที่ไปสู่ความเสี่ยงด้านสุขภาพและความปลอดภัยทางอาหารของผู้บริโภคทั่วประเทศ ตั้งแต่ การปนเปื้อนสารหนูในแม่น้ำสายสำคัญทางภาคเหนือ ไปจนถึงมลพิษจากโรงงานอุตสาหกรรมและขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่คุกคามแหล่งผลิตอาหารในภาคตะวันออก โดยประชาชนที่ไม่ได้เป็นผู้ก่อมลพิษกลับต้องเป็นผู้แบกรับความเสี่ยงเหล่านี้
สารพิษปนเปื้อน ความเสี่ยงที่ผู้บริโภคหลีกเลี่ยงได้ยาก
นางสาวเพ็ญโฉม แซ่ตั้ง อนุกรรมการบริการสาธารณะ พลังงานและสิ่งแวดล้อม สภาผู้บริโภค เปิดเผยว่า ปัญหามลพิษที่เกิดขึ้นในปัจจุบันส่งผลกระทบต่อผู้บริโภคหลายด้าน โดยเฉพาะปัญหามลพิษทางน้ำและอุตสาหกรรม กำลังสร้างความเสี่ยงให้กับผู้บริโภค ที่ไม่อาจมองไม่เห็นสารพิษได้ด้วยตาเปล่า โดยเฉพาะสารหนูและโลหะหนักที่มีโอกาสสะสมในสิ่งแวดล้อมและเข้าสู่ห่วงโซ่อาหาร
กรณีการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง ซึ่งเชื่อมโยงกับปัญหาการทำเหมืองแร่ในพื้นที่รัฐฉาน ประเทศเมียนมา ไม่ได้ส่งผลกระทบเฉพาะคุณภาพน้ำ แต่ยังสร้างความกังวลต่อระบบนิเวศและความปลอดภัยของแหล่งอาหาร โดยเฉพาะสัตว์น้ำอย่างปลา กุ้ง หอย และปู ซึ่งเป็นแหล่งอาหารสำคัญของชุมชน และประเทศ
นอกจากนี้ หากนำน้ำที่ปนเปื้อนไปใช้ในการเกษตร หรือมีสารพิษสะสมในดิน ก็อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการปนเปื้อนในผลผลิตทางการเกษตร ทั้งข้าว พืชผัก และไม้ผล ทำให้ความเสี่ยงไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะคนที่อาศัยอยู่ริมแม่น้ำ แต่ยังอาจส่งต่อผ่านผลผลิตและวัตถุดิบทางการเกษตรไปยังตลาดและผู้บริโภคในภูมิภาคอื่น ๆ
สิ่งที่น่ากังวลคือ ผู้บริโภคไม่สามารถตรวจสอบได้ด้วยตาเปล่าว่าอาหารที่ซื้อจากตลาดมีสารพิษปนเปื้อนหรือไม่ หากไม่มีระบบตรวจสอบและเปิดเผยข้อมูลที่เข้าถึงได้ ประชาชนก็แทบไม่มีทางประเมินความเสี่ยงหรือป้องกันตัวเองได้อย่างเหมาะสม
นางสาวเพ็ญโฉมย้ำว่า แม้ประชาชนจะมีอาชีพและบทบาทในสังคมแตกต่างกัน ไม่ว่าจะเป็นเกษตรกร พนักงาน หรือผู้ประกอบการ แต่ทุกคนต่างมีสถานะเป็นผู้บริโภคที่ต้องพึ่งพาอากาศ น้ำ และอาหารในการดำรงชีวิตเหมือนกัน จึงไม่มีใครสามารถหลีกเลี่ยงผลกระทบจากวิกฤตมลพิษได้อย่างแท้จริง เพราะเมื่อสารเคมีปนเปื้อนลงสู่ดินและแหล่งน้ำในพื้นที่เกษตรกรรม ความเสี่ยงก็อาจถูกส่งต่อผ่านผลผลิตไปยังผู้บริโภคทั่วประเทศ วิกฤตสิ่งแวดล้อมจึงไม่ใช่เรื่องของคนในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่ง แต่เป็นเรื่องความปลอดภัยที่ทุกคนมีส่วนได้ส่วนเสีย
โรงงานขยายตัวกลางพื้นที่เกษตร แหล่งผลิตอาหารกำลังกลายเป็นพื้นที่เสี่ยง
นอกจากปัญหามลพิษข้ามพรมแดนทางภาคเหนือ อีกหนึ่งปัจจัยสำคัญคือการขยายตัวของโรงงานรีไซเคิลขยะอิเล็กทรอนิกส์ โรงงานพลาสติก และโรงงานหล่อหลอมโลหะ มีความเสี่ยงที่ก่อให้เกิดมลพิษจากกระบวนการผลิตและจัดการของเสีย รวมถึงปัญหาการลักลอบทิ้งกากสารเคมีและกากอุตสาหกรรม
โดยเฉพาะพื้นที่ภาคตะวันออก เช่น ปราจีนบุรี ฉะเชิงเทรา ชลบุรี ระยอง และสระแก้ว ซึ่งเป็นแหล่งเกษตรกรรมและผลิตอาหารสำคัญ ทั้งนาข้าว การเพาะปลูกผักผลไม้ และการประมง เมื่อโรงงานอุตสาหกรรมเข้าไปตั้งอยู่ใกล้พื้นที่เหล่านี้ ความเสี่ยงจากสารเคมีที่ปนเปื้อนลงสู่ดินและแหล่งน้ำย่อมส่งผลต่อทั้งเกษตรกรและผู้บริโภคที่รับซื้อผลผลิตไปบริโภค
นางสาวเพ็ญโฉมระบุว่า หนึ่งในจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้โรงงานอุตสาหกรรมบางประเภทขยายเข้าไปในพื้นที่เกษตรกรรมได้มากขึ้น เกิดขึ้นหลังการออก คำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ที่ 4/2559 เรื่อง การยกเว้นการใช้บังคับกฎกระทรวงให้ใช้บังคับผังเมืองรวมสำหรับการประกอบกิจการบางประเภท เมื่อวันที่ 20 มกราคม 2559 ซึ่งมีสาระสำคัญในการยกเว้นข้อจำกัดด้านผังเมืองสำหรับกิจการบางประเภท โดยเฉพาะกิจการด้านพลังงานและการจัดการขยะหรือของเสีย
คำสั่งดังกล่าวเปิดทางให้กิจการอย่างโรงงานคัดแยก ฝังกลบ และรีไซเคิลขยะ รวมถึงโรงไฟฟ้าบางประเภท สามารถเข้าไปตั้งในพื้นที่ที่เดิมมีข้อจำกัดตามกฎหมายผังเมืองรวมได้ ส่งผลให้พื้นที่เกษตรกรรมและแหล่งผลิตอาหารต้องเผชิญความเสี่ยงจากมลพิษอุตสาหกรรมมากขึ้น
แม้คำสั่งนี้จะถูกยกเลิกไปแล้วในช่วงปลายปี 2568 แต่ตลอดระยะเวลาเกือบ 10 ปีที่มีผลบังคับใช้ การเปิดช่องให้กิจการเหล่านี้เข้าไปตั้งในพื้นที่ที่เคยมีข้อจำกัดด้านการใช้ประโยชน์ที่ดิน ได้สร้างความกังวลต่อผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชน โดยเฉพาะชุมชนและเกษตรกรที่ต้องพึ่งพาทรัพยากรในพื้นที่เพื่อผลิตอาหารและประกอบอาชีพ
คนในพื้นที่เสียทั้งแหล่งอาหารและรายได้
ผลกระทบจากมลพิษไม่ได้หยุดอยู่แค่ความเสี่ยงด้านสุขภาพ แต่ยังทำลายวิถีชีวิตและความมั่นคงทางเศรษฐกิจของคนในพื้นที่ เมื่อแหล่งน้ำที่เคยเป็นทั้งแหล่งอาหารและแหล่งทำกินปนเปื้อน ชาวประมงก็ไม่สามารถจับปลามาบริโภคหรือจำหน่ายได้อย่างมั่นใจ ขณะที่เกษตรกรต้องเผชิญความไม่แน่นอนว่าผลผลิตจากพื้นที่ทำกินของตนเองจะปลอดภัยหรือไม่
“วันนี้ชาวบ้านที่เคยจับปลาในแม่น้ำซึ่งเป็นแหล่งอาหารของชุมชน กลับไม่สามารถกินปลาได้อย่างสบายใจเหมือนเดิม ส่วนเกษตรกรที่ปลูกข้าว ปลูกพริก หรือทำพืชไร่ ก็ไม่รู้ว่าจะจัดการผลผลิตอย่างไรต่อไป” นางสาวเพ็ญโฉมเสริม
นางสาวเพ็ญโฉมมองว่า การที่รัฐบาลมีเพียงคำสั่งให้ติดตามเฝ้าระวังคุณภาพน้ำ คุณภาพดิน และน้ำดิบที่ใช้ผลิตประปายังไม่เพียงพอ เพราะสถานการณ์ดังกล่าวมีลักษณะเป็นภาวะฉุกเฉินที่ต้องมีมาตรการช่วยเหลือประชาชนควบคู่ไปกับการตรวจสอบและแก้ไขปัญหามลพิษ ไม่ใช่ปล่อยให้เกษตรกรและชุมชนต้องแบกรับความเสียหายทางเศรษฐกิจเพียงลำพัง
รัฐบาลจึงควรเร่งออกมาตรการเยียวยา ทั้งการพักชำระหนี้หรือลดดอกเบี้ยเงินกู้ การยกเว้นภาษีรายได้สำหรับผู้ได้รับผลกระทบ รวมถึงการสนับสนุนความช่วยเหลือทางการเงินแก่เกษตรกรและผู้ประกอบการในพื้นที่ที่ไม่สามารถประกอบอาชีพได้อย่างปลอดภัย พร้อมเปิดเผยผลตรวจสอบคุณภาพน้ำ ดิน และผลผลิตทางการเกษตรอย่างตรงไปตรงมา
เร่งคลอดกฎหมาย PRTR เปิดข้อมูลมลพิษ
เมื่อพิจารณาปัญหาการปนเปื้อนสารหนูในแม่น้ำทางภาคเหนือ และขยะอุตสาหกรรมในภาคตะวันออก จะเห็นว่าปัญหาเหล่านี้มีจุดร่วมสำคัญคือ การให้ความสำคัญกับการพัฒนาอุตสาหกรรม การทำเหมืองแร่ และการเติบโตทางเศรษฐกิจ ขณะที่มิติด้านสิ่งแวดล้อมและผลกระทบต่อสุขภาพประชาชนยังไม่ได้รับการจัดการอย่างจริงจังเพียงพอ
นางสาวเพ็ญโฉมมองว่า การกำหนดนโยบายและการพัฒนาประเทศจำเป็นต้องคำนึงถึงต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชนควบคู่ไปด้วย ไม่ใช่มุ่งเน้นเพียงการเติบโตทางเศรษฐกิจ แต่ละเลยความเสี่ยงที่ประชาชนต้องเผชิญจากมลพิษ เพราะตราบใดที่การพัฒนายังขาดมาตรการป้องกันและควบคุมมลพิษอย่างเป็นระบบ ปัญหาก็มีแนวโน้มเกิดซ้ำและขยายวงกว้างขึ้น
หนึ่งในข้อเสนอสำคัญคือการเร่งผลักดันร่าง พ.ร.บ.การรายงานและเปิดเผยข้อมูลการปล่อยและการเคลื่อนย้ายสารมลพิษ (PRTR) ซึ่งเป็นกฎหมายที่จะกำหนดให้แหล่งกำเนิดมลพิษรายงานชนิดและปริมาณสารมลพิษที่ปล่อยสู่ดิน น้ำ และอากาศ เพื่อจัดทำฐานข้อมูลมลพิษระดับประเทศให้ประชาชนสามารถเข้าถึงได้
กฎหมายดังกล่าวจะช่วยให้ประชาชนรู้ว่ารอบบ้านหรือพื้นที่ทำกินของตนเองมีโรงงานหรือแหล่งกำเนิดมลพิษประเภทใดอยู่บ้าง สามารถใช้ข้อมูลประเมินความเสี่ยงและเฝ้าระวังผลกระทบต่อสุขภาพได้ ขณะเดียวกันยังช่วยให้หน่วยงานรัฐระบุแหล่งกำเนิดมลพิษและเข้าแก้ไขปัญหาได้ตรงจุด แทนการรอให้เกิดเหตุแล้วจึงเริ่มตรวจสอบ อีกทั้งยังช่วยแยกแยะผู้ประกอบการที่ปฏิบัติตามกฎหมายออกจากผู้ที่ปล่อยมลพิษหรือจัดการของเสียอย่างไม่ถูกต้อง
อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันร่างกฎหมาย PRTR อยู่ระหว่างรอการลงนามรับรองจากนายกรัฐมนตรีก่อนเข้าสู่กระบวนการพิจารณาของสภาผู้แทนราษฎร
นางสาวเพ็ญโฉมย้ำว่า รัฐบาลต้องแสดงเจตจำนงทางการเมืองอย่างจริงจัง ทั้งเร่งผลักดันกฎหมาย PRTR เปิดเผยข้อมูลมลพิษต่อสาธารณะ แก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุ ทบทวนมาตรการที่เปิดช่องให้โรงงานอุตสาหกรรมเข้าไปตั้งในพื้นที่เกษตรกรรม ตลอดจนเจรจากับประเทศต้นทางเพื่อหยุดปัญหามลพิษข้ามพรมแดน
ท้ายที่สุด วิกฤตมลพิษไม่ใช่เพียงเรื่องของคนที่อาศัยอยู่ใกล้โรงงานหรือแหล่งน้ำปนเปื้อน แต่เป็นเรื่องของผู้บริโภคทุกคนที่ต้องหายใจ กินอาหาร และใช้น้ำในทุกวัน การพัฒนาประเทศจึงไม่ควรวัดเพียงตัวเลขการเติบโตทางเศรษฐกิจ แต่ต้องคำนึงด้วยว่าประชาชนยังมีอากาศสะอาด น้ำปลอดภัย และอาหารที่มั่นใจได้หรือไม่ เพราะหากผู้บริโภคต้องแลกสุขภาพและคุณภาพชีวิตกับการพัฒนา นั่นคือราคาที่สังคมไม่ควรต้องแบกรับ
เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง



