กว่า 2 ปีที่ชาวเชียงรายเผชิญวิกฤตสารพิษใน แม่น้ำกก และแม่น้ำสายที่เพิ่มความรุนแรงอย่างต่อเนื่อง ล่าสุด มีการตรวจพบสารหนูสูงถึง 28 เท่า กระทบความปลอดภัยของประชาชน สภาผู้บริโภคเร่งถอดโมเดลเชียงราย รับมือวิกฤต 3 ระยะ พร้อมชงรัฐบาลแก้ปัญหาตั้งแต่ต้นน้ำ
สีน้ำตาลแดงขุ่นข้นของแม่น้ำสายบริเวณชายแดนไทย – เมียนมา กำลังสะท้อนวิกฤตสิ่งแวดล้อมที่คุกคามความปลอดภัยของประชาชนในจังหวัดเชียงรายอย่างต่อเนื่อง โดยผลตรวจคุณภาพน้ำที่จังหวัดเชียงราย พบสารหนูสูงถึง 0.284 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือประมาณ 28 เท่าของค่ามาตรฐาน และพบสารตะกั่วเกินมาตรฐาน 5 เท่า โดยสถานการณ์เพิ่มความรุนแรงขึ้นในช่วงต้นเดือนพฤศจิกายนนี้ เมื่อความขุ่นของน้ำพุ่งสูงขึ้นกระทบระบบผลิตน้ำประปาของการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) สาขาแม่สาย แต่สำหรับชาวบ้านริมแม่น้ำ ความกังวลไม่ได้จำกัดอยู่ที่น้ำประปาเพื่อการบริโภค แต่รวมถึงน้ำใช้เพื่อการเกษตรที่มีผลต่อผลผลิตทางการเกษตรและใช้เพื่อการประกอบอาหารทในชีวิตประจำวัน คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงแม่น้ำมีสารพิษมากเท่าใด แต่คือประชาชนจะมั่นใจได้อย่างไรว่า น้ำประปาที่ใช้และอาหารที่กินในแต่ละวันปลอดภัยจริง
สารพิษจากแม่น้ำถึงจานอาหาร ภัยเงียบที่ต้องเฝ้าระวัง
ล่าสุด ผลการตรวจปัสสาวะของประชาชนล่าสุดของกรมควบคุมโรค ตลอดแนวเส้นแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง พบผู้มีระดับสารหนูรวมเกินมาตรฐาน 94 คน โดยภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่ มี 7 คน เพิ่มขึ้นจากปีก่อนประมาณ 6 เท่า จังหวัดเชียงราย 31 คน และจังหวัดแม่ฮ่องสอน 17 คน ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จังหวัดเลย 6 คน จังหวัดหนองคาย 17 คน จังหวัดบึงกาฬ 6 คน และจังหวัดนครพนม 10 คน
สิ่งที่น่ากังวลคือการปนเปื้อนสารพิษในห่วงโซ่อาหาร ซึ่งก่อนหน้านี้ผลตรวจพืชผลทางการเกษตรจากพื้นที่ริมแม่น้ำกก อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ จำนวน 6 รอบ ระหว่างเดือนธันวาคม 2568 ถึงพฤษภาคม 2569 พบพืชอย่างน้อย 21 ชนิดมีสารแคดเมียม ตะกั่ว หรือสารหนูเกินมาตรฐาน ในตัวอย่างที่ตรวจ สะท้อนความจำเป็นในการเฝ้าระวังผลผลิตทางการเกษตรและตรวจสอบย้อนกลับก่อนเข้าสู่ตลาด
อย่างไรก็ตาม การแก้ปัญหาสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำ ต้องครอบคลุมทั้งน้ำดื่ม น้ำใช้ ดิน น้ำเพื่อพืชผลทางการเกษตร และสัตว์น้ำ โดยไม่ใช่เน้นการตรวจสอบเฉพาะคุณภาพน้ำในแม่น้ำ เพราะการปนเปื้อนในอาหารหรือน้ำที่ผลิตมาจากเขตมลพิษนั้น ผู้บริโภคไม่สามารถมองเห็นสารโลหะหนักได้ด้วยตาเปล่า
ถอดโมเดลเชียงราย จากเฝ้าระวังสารพิษสู่น้ำประปาปลอดภัย
นายธนชัย ฟูเฟื่อง หัวหน้าหน่วยงานประจำจังหวัดเชียงราย สภาผู้บริโภค เปิดเผยว่า หน่วยงานประจำจังหวัดเริ่มขับเคลื่อนการจัดระบบความปลอดภัยจากสารพิษในแม่น้ำกกตั้งแต่ช่วงปลายปี 2567 หลังจากพบประชาชนในพื้นที่ตรวจพบว่ามีสารพิษในเลือดและปัสสาวะ โดยประสานหน่วยงานด้านทรัพยากรน้ำ การป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย สาธารณสุข และการประปา เพื่อร่วมกันติดตามสถานการณ์และกำหนดมาตรการป้องกันความเสี่ยง
แม้จังหวัดจะจัดตั้งศูนย์เฝ้าระวังและระบบแจ้งเตือนภัยแล้ว แต่ปัญหาสำคัญคือหน่วยงานต่าง ๆ ยังทำงานแยกส่วน ขณะที่ประชาชนริม แม่น้ำกก จำนวนหนึ่งไม่ทราบข้อมูลความเสี่ยงหรือแนวทางป้องกันตัวเองอย่างเพียงพอ สภาผู้บริโภคเชียงรายจึงเข้ามาทำหน้าที่เชื่อมโยงข้อมูลระหว่างหน่วยงานรัฐกับประชาชน พร้อมจัดเวทีหารือกับการประปาส่วนภูมิภาคหลายครั้ง เพื่อผลักดันแนวทาง “จากสารพิษในแม่น้ำกก สู่น้ำประปาสะอาดและปลอดภัย”
นายธนชัยอธิบายว่า แนวทางแก้ปัญหาที่ผลักดันร่วมกับหน่วยงานในพื้นที่แบ่งเป็น 3 ระยะ ได้แก่
ระยะสั้น ยกระดับระบบผลิตน้ำประปาให้ปลอดภัย โดยประสาน กปภ.ปรับปรุงประสิทธิภาพการกรองและกำจัดโลหะหนัก พร้อมตรวจสอบคุณภาพน้ำตั้งแต่แหล่งน้ำดิบจนถึงน้ำประปาที่จ่ายถึงประชาชน ซึ่งที่ผ่านมา กปภ.ได้ปรับปรุงระบบผลิตน้ำและเพิ่มระบบจ่ายสารเคมีอัตโนมัติ โดยผลตรวจน้ำประปาในพื้นที่เชียงรายที่รายงานเมื่อเดือนมิถุนายน 2569 มีค่าสารโลหะหนักต่ำกว่าเกณฑ์มาตรฐาน
ระยะกลาง สร้างระบบเฝ้าระวังและสื่อสารถึงชุมชน โดยหน่วยงานประจำจังหวัดลงพื้นที่ให้ข้อมูลแก่ประชาชน ประสานหน่วยงานที่เกี่ยวข้องให้สุ่มตรวจคุณภาพน้ำอย่างสม่ำเสมอ พร้อมเสนอให้มีการตรวจติดตามทุก 15 วันในพื้นที่เสี่ยง และเปิดเผยผลตรวจให้ประชาชนเข้าถึงได้ง่าย เพื่อให้สามารถป้องกันตัวเองได้ทันเวลา
ระยะยาว จัดหาแหล่งน้ำดิบใหม่ ลดการพึ่งพาแม่น้ำกก โดยร่วมผลักดันข้อเสนอให้รัฐบาลจัดหาแหล่งน้ำดิบที่ปลอดภัยกว่า ซึ่งสอดคล้องกับโครงการของ กปภ.ที่เสนอของบประมาณปี 2570 วงเงินประมาณ 2,248 ล้านบาท เพื่อย้ายแหล่งน้ำดิบจากแม่น้ำกกไปยังแม่น้ำลาว ให้มีการก่อสร้างสถานีผลิตน้ำแม่ลาวแห่งใหม่ และปรับปรุงระบบประปา โดยมีแผนดำเนินการช่วงปี 2570 – 2572 รองรับผู้ใช้น้ำประมาณ 80,000 ราย ซึ่งยังต้องติดตามความคืบหน้าของโครงการ
นายธนชัยระบุว่า บทเรียนสำคัญจากแม่น้ำกกคือ การตรวจพบสารพิษเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอหากไม่มีระบบสื่อสารความเสี่ยงและมาตรการรองรับที่ประชาชนเข้าถึงได้จริง โดยเฉพาะน้ำประปาซึ่งเป็นบริการสาธารณะที่เกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันของทุกครัวเรือน
นำบทเรียน แม่น้ำกก สู่แม่สาย รับมือวิกฤตสารหนู
หลังสถานการณ์แม่น้ำสายทวีความรุนแรงขึ้น สภาผู้บริโภคเชียงรายเตรียมนำแนวทางดังกล่าวไปประยุกต์ใช้ในพื้นที่อำเภอแม่สาย โดยประสานการประปาและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อผลักดันการตรวจสอบคุณภาพน้ำ การสื่อสารเตือนภัย และการเตรียมแหล่งน้ำสำรองสำหรับประชาชน
อย่างไรก็ตาม ปัญหาแม่น้ำสายมีความซับซ้อนกว่าเดิม เพราะนอกจากสารหนูและโลหะหนักแล้ว ยังมีระดับความขุ่นของน้ำที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วจนกระทบกำลังการผลิตน้ำประปา จึงจำเป็นต้องมีระบบเตือนภัยล่วงหน้าและแผนรับมือเมื่อคุณภาพน้ำดิบเปลี่ยนแปลงฉับพลัน
สำหรับพื้นที่เทศบาลนครเชียงราย นายธนชัยระบุว่า ข้อมูลการติดตามคุณภาพน้ำประปายังอยู่ในเกณฑ์ที่หน่วยงานรับรองว่าปลอดภัย ส่วนการบริโภคปลาจากแม่น้ำกกควรพิจารณาผลตรวจตามชนิดสัตว์น้ำและพื้นที่ พร้อมกับแนะนำให้ผู้บริโภคหลีกเลี่ยงการบริโภคเครื่องในปลาที่มีค่าการปนเปื้อนสูง ทั้งนี้นายธนชัยย้ำว่าทางการไม่ควรนำผลตรวจน้ำจากแม่น้ำกกไปใช้ยืนยันความปลอดภัยของแม่น้ำสาย เนื่องจากมีระดับความเสี่ยงแตกต่างกัน
“บทเรียนจากเชียงรายสะท้อนว่าการแก้ปัญหาสารพิษต้องอาศัยความร่วมมือของทุกภาคส่วน ตั้งแต่การตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์ การจัดการระบบประปา ไปจนถึงการสื่อสารความเสี่ยงและการมีส่วนร่วมของประชาชน โดยสภาผู้บริโภคจะนำข้อเสนอจากพื้นที่ผลักดันต่อหน่วยงานส่วนกลาง เพื่อให้เกิดมาตรการแก้ไขอย่างต่อเนื่องและยั่งยืน” นายธนชัยย้ำ
ชง 4 ข้อเสนอรัฐบาล แก้วิกฤตสารพิษระยะยาว
สภาผู้บริโภคเสนอให้รัฐบาลยกระดับวิกฤตสารพิษแม่น้ำกก และแม่น้ำสายเป็นปัญหาระดับชาติ โดยมีข้อเสนอสำคัญ 4 ประการ
1. บูรณาการระบบเฝ้าระวังสารพิษ เชื่อมโยงข้อมูลการตรวจคุณภาพน้ำ ดิน พืชผล สัตว์น้ำ และสุขภาพประชาชนระหว่างหน่วยงาน พร้อมกำหนดผู้รับผิดชอบและมาตรการตอบสนองเมื่อพบสารปนเปื้อนเกินมาตรฐานอย่างชัดเจน
2. เปิดเผยข้อมูลและแจ้งเตือนภัยอย่างรวดเร็ว โดยระบุพื้นที่เสี่ยง ชนิดสารปนเปื้อน และคำแนะนำที่ประชาชนปฏิบัติได้จริง พร้อมจัดระบบตรวจสุขภาพและติดตามประชาชนกลุ่มเสี่ยงอย่างต่อเนื่อง
3. เร่งจัดหาแหล่งน้ำสะอาดและแก้ปัญหาต้นทาง ทั้งการพัฒนาแหล่งน้ำดิบสำรอง ปรับปรุงระบบประปา และประสานความร่วมมือระหว่างประเทศเพื่อตรวจสอบและจัดการกิจกรรมที่อาจก่อให้เกิดมลพิษข้ามพรมแดน โดยเฉพาะกิจกรรมเหมืองแร่บริเวณต้นน้ำ
4. ยกระดับกฎหมายความปลอดภัยอาหาร เร่งผลักดันร่างพระราชบัญญัติอาหารฉบับสภาผู้บริโภค ให้มีกลไกตรวจสอบย้อนกลับ แจ้งเตือน และนำอาหารที่ไม่ปลอดภัยออกจากตลาดได้รวดเร็ว เพื่อไม่ให้ภาระการพิสูจน์ความปลอดภัยตกอยู่กับประชาชนเพียงฝ่ายเดียว
วิกฤตสารพิษแม่น้ำกกและแม่น้ำ สาย จึงไม่ใช่เพียงปัญหาสิ่งแวดล้อมของจังหวัดชายแดน แต่เป็นบททดสอบระบบคุ้มครองผู้บริโภคทั้งประเทศว่า จะป้องกันอันตรายได้ก่อนที่สารพิษจะสะสมในร่างกายประชาชนหรือไม่ เพราะสิทธิในการเข้าถึงน้ำสะอาดและอาหารปลอดภัย เป็นสิทธิขั้นพื้นฐานที่ประชาชนทุกคนต้องได้รับทุกครั้งที่มีการบริโภค
เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง
